Sygnatura: OBJ1950

MDM i plac Konstytucji, Warszawa

Ostatnia aktualizacja: 14 sierpnia 2026

Miasto: Warszawa
Adres: plac Konstytucji; Marszałkowska od Wilczej do pl. Unii Lubelskiej
Lata budowy: 1950–1952
Architekt: Józef Sigalin, Stanisław Jankowski, Jan Knothe, Zygmunt Stępiński
Styl / funkcja: socrealizm
Status ochrony: Status ochrony: POD OCHRONĄ rejestr zabytków — skuteczny wpis z marca 2017 r., 66 budynków (numeru decyzji nie podajemy, brak potwierdzenia urzędowego)

Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa powstała w latach 1950–1952 jako reprezentacyjna dzielnica robotnicza w centrum Warszawy, a jej głównym wnętrzem urbanistycznym jest plac Konstytucji. Zachował się tu najbogatszy zespół dekoracji figuralnych epoki: płaskorzeźby, sgraffita i mozaiki. Od 2017 r. założenie objęte jest wpisem do rejestru zabytków.

Historia

Rozbiórki ruszyły 1 sierpnia 1950 r. w kwartale ulic Marszałkowskiej, Nowowiejskiej, Mokotowskiej i Pięknej; kamień węgielny położono sześć tygodni później. Kierownictwo zespołu projektowego sprawował Józef Sigalin (1950–1951), następnie Stanisław Jankowski (1951–1952); w skład zespołu wchodzili także Jan Knothe i Zygmunt Stępiński oraz ok. czternastu współpracowników. Pierwsi mieszkańcy wprowadzili się 21 lipca 1951 r. do budynku 6B, po dziewięciu miesiącach budowy. Nazwę placu nadano 19 lipca 1952 r., a całość oddano oficjalnie 22 lipca 1952 r. — w dniu uchwalenia Konstytucji PRL. Dzielnicę projektowano dla ok. 45 000 mieszkańców; zrealizowano niewielki ułamek zamierzenia, szacowany od jednej ósmej do około jednej piątej.

Co zobaczyć

Plac Konstytucji ma 2,53 ha. Stoją na nim trzy wysokie kandelabry ośmioramienne z piaskowca radkowskiego, ustawione zastępczo po tym, jak konkurs z 1951 r. na trzy monumentalne rzeźby nie przyniósł pracy wskazanej do realizacji (tematy podawane są rozbieżnie: „Śląsk, Morze i Stolica” albo „Śląsk, Stolica i Pomorze”). W sufitach podcieni znajdują się mozaiki ceramiczne przedstawiające cztery pory roku, wykonane pod kierunkiem Hanny Żuławskiej (1908–1988) — datowane na 1952 r., 1951–1952 lub 1953 r., zależnie od źródła. Od strony ul. Waryńskiego umieszczono płaskorzeźbę Otwarcie MDM Franciszka Habdasa (1906–1977). Na filarach domu przy Marszałkowskiej między pl. Konstytucji a pl. Zbawiciela zachowały się alegorie gałęzi gospodarki, m.in. Rolnictwo Stanisława Sikory i Kolejnictwo Tadeusza Łodziany, a także Macierzyństwo Karola Tchorka. Warto obejrzeć również płaskorzeźby o historii budowy MDM przy Pięknej 28/34, sgraffita na łącznikach bloku Marszałkowska 55/73, rzeźby na attyce budynku Koszykowa 34/50 oraz Hotel MDM.

Kontekst

Grunty przejęto na podstawie dekretu z 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy. Marszałkowską poszerzono, wyburzając zabudowę zachodniej strony od Królewskiej do Koszykowej; sens operacji był klasowy — robotnicy mieli zamieszkać w kwartale przedwojennej zamożnej Warszawy. Liczby przesiedlonych mieszkańców wykorzystane źródła nie podają. Tempo narzucała rocznica 22 lipca: w maju 1952 r. załoga budowy wystosowała apel do warszawiaków o pracę ochotniczą przy porządkowaniu placów budowy.

Droga do ochrony konserwatorskiej była długa. Postępowanie wszczęto pod koniec października 2014 r., wpis z kwietnia 2015 r. objął 70 budynków, ale minister kultury uchylił decyzję po odwołaniach spółdzielni mieszkaniowych; drugą decyzję z lutego 2016 r. również uchylono, zarzucając niejasne kryteria granic i błędy w adresach. Skuteczny okazał się dopiero wpis z marca 2017 r., obejmujący 66 budynków. Stan zachowania dekoracji pozostaje zły: elewacje bywają dewastowane sprayem, rzeźby narzutowe przy Koszykowej niszczeją i czekają na konserwację, a koszty remontów spoczywają w większości na wspólnotach mieszkaniowych.

Źródła

Plac Konstytucji w Warszawie, stan współczesny

Wróć do: Atlas: gdzie zobaczyć socrealizm