Atlas: gdzie zobaczyć socrealizm

Atlas zbiera założenia urbanistyczne i pojedyncze budowle z lat 1949–1956, które zachowały się na tyle, że można je obejrzeć na miejscu. Każdemu obiektowi odpowiada osobna karta: metryka, historia budowy, wskazówki, na co patrzeć w terenie, oraz kontekst — łącznie z kosztem, jakim te realizacje obciążyły mieszkańców. Opisy opierają się na źródłach instytucjonalnych; tam, gdzie źródła podają różne dane, karta wymienia obie wersje.

01Jak korzystać z atlasu

Karta obiektu ma stałą budowę. Metryka podaje miasto, adres, lata budowy, autorów projektu i status ochrony konserwatorskiej. Sekcja „Historia” opisuje decyzje i daty, „Co zobaczyć” — elementy zachowane w terenie, „Kontekst” — okoliczności powstania, w tym wywłaszczenia i warunki pracy, jeżeli są udokumentowane. Gdy wykorzystane źródła nie zawierają danych o koszcie ludzkim konkretnej budowy, karta mówi o tym wprost, zamiast uzupełniać lukę domysłem. Numerów decyzji konserwatorskich, których nie udało się potwierdzić w źródle urzędowym, atlas nie podaje.

O przynależności obiektu decyduje datowanie: po 1956 r. obowiązywała już inna doktryna i inna forma, więc budynków z drugiej połowy lat 50. nie należy zaliczać do socrealizmu bez sprawdzenia daty. Tło epoki opisują kalendarium i strona o architekturze, a zasady wpisów do rejestru — ochrona i dekomunizacja.

02Karty obiektów

• Pałac Kultury i Nauki, Warszawa — wzniesiony w latach 1952–1955 na podstawie umowy międzyrządowej, od 2007 r. w rejestrze zabytków wraz z wnętrzami.
• MDM i plac Konstytucji, Warszawa — dzielnica z lat 1950–1952 z najbogatszym zachowanym zespołem dekoracji figuralnych epoki.
• Nowa Huta i plac Centralny, Kraków — największe polskie założenie socrealistyczne, dziś pomnik historii.
• Kościuszkowska Dzielnica Mieszkaniowa, Wrocław — pierwsza kompleksowa inwestycja mieszkaniowa powojennego Wrocławia, w formie powściągliwa.
• Nowe Tychy, osiedle A — pierwsze osiedle nowego miasta, projekt Tadeusza Teodorowicza-Todorowskiego.

03Miasta poza pięcioma kartami

Łódź. Wieżowiec Centrali Tekstylnej przy ul. Sienkiewicza 3/5 (1951–1955, arch. Jan Krug) powstał z projektu wyłonionego w konkursie z 1948 r., pierwotnie modernistycznego i przeszklonego, przeprojektowanego po zmianie doktryny; obiekt jest w gminnej ewidencji zabytków, nie w rejestrze. Dawny gmach Komitetu Łódzkiego PZPR przy al. Kościuszki 107/109, zajęty pod koniec grudnia 1952 r., mieści dziś sąd rejonowy — jego autora i lat budowy nie ustalono. Osiedla epoki to m.in. Nowe Rokicie, Koziny, Karolew, Żubardź i Kurak.

Stalowa Wola. Rdzeń miasta jest przedwojenny i modernistyczny (Centralny Okręg Przemysłowy, 1937–1939, główny urbanista Bronisław Rudziński). Socrealizm to warstwa dobudowana po 1949 r.; jej najlepiej udokumentowanym przykładem jest Miejski Dom Kultury przy ul. 1 Sierpnia 9, ukończony w 1952 r., działający od 9 listopada 1952 r. i wpisany do rejestru zabytków w październiku 2013 r.

Kielce. Sienkiewiczowska Dzielnica Mieszkaniowa przy ul. Sienkiewicza powstała w 1950 r., a jej nazwa nawiązuje do warszawskiego MDM. Na czterech kamienicach zachowały się sgraffita z portretami Mikołaja Reja, Jana Kochanowskiego, Henryka Sienkiewicza i Stefana Żeromskiego. Projektantów założenia ani autorów sgraffit nie ustalono, więc atlas nie podaje nazwisk.

Świdnik. Miasto planowane od 1950 r. przy budowanym zakładzie lotniczym; osiedle robotnicze rozplanowano na krzyżu dwóch ulic, rozwojem kierował architekt Jan Malmon, prawa miejskie weszły w życie 13 listopada 1954 r. Źródła opisują układ, program i założenia ideowe, nie zawierają natomiast danych o socrealistycznym detalu architektonicznym.

Gdynia. „Nowe Miasto” nie jest założeniem socrealistycznym — nazwa funkcjonuje potocznie dla współczesnej inwestycji nadmorskiej. Obiektem z pogranicza epoki jest dworzec Gdynia Główna przy pl. Konstytucji 1, projektu Wacława Tomaszewskiego, realizowany etapami w pierwszej połowie lat 50.

04Fotografowanie: architektura z zewnątrz

Art. 33 pkt 1 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych pozwala rozpowszechniać utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach, placach i w ogrodach. Zdjęcia elewacji, płaskorzeźb, sgraffit i pomników plenerowych wolno więc publikować, mimo że majątkowe prawa autorskie do projektów wciąż trwają — pod warunkiem podania autora dzieła, autora fotografii i źródła. Wolność panoramy nie obejmuje wnętrz; dotyczy to zwłaszcza Centrum Administracyjnego dawnej huty w Nowej Hucie oraz sal muzealnych. Reguła w jednym zdaniu: architektura z zewnątrz — tak, obrazy i rzeźby ze zbiorów — tylko opis i odesłanie do muzeum. Szczegóły podaje strona licencje ilustracji.

05Źródła

1. ISAP — Ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83)
2. LexLege — art. 33 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych
3. Narodowy Instytut Dziedzictwa — Rejestr zabytków
4. Narodowy Instytut Dziedzictwa — Pomniki historii
5. Urząd Miasta Łodzi — Encyklopedia Łodzi, zeszyt 11 (PDF)
6. Wikipedia — Wieżowiec Centrali Tekstylnej w Łodzi
7. Historia Poszukaj — Osiedle Stalowa Wola
8. Wikipedia — Miejski Dom Kultury w Stalowej Woli
9. Wikipedia — Ulica Henryka Sienkiewicza w Kielcach
10. Historia Świdnika — początki miasta i osiedla
11. Modernizm Gdyni — budynek dworca kolejowego PKP
12. Wikimedia Commons — zasady prawa autorskiego dla Polski

Autor

Andrzej Otrębski

Tytuł

Plac Centralny w Nowej Hucie, panorama pierzei

Rok

Taken on 7

Instytucja

Wikimedia Commons

Sygnatura

File:Krakow plac Centralny panorama.jpg

Licencja

CC BY-SA 3.0źródło plik źródłowy