Nowe Tychy, osiedle A

Osiedle A, zwane też „Anną”, jest pierwszym osiedlem Nowych Tychów i najpełniej zachowanym fragmentem socrealistycznej fazy budowy miasta. Zaprojektował je Tadeusz Teodorowicz-Todorowski z zespołem, budowę prowadzono w latach 1951–1956. Rozplanowanie osiowe zamyka plac z pierzejami o jednolitej wysokości.

Historia

Podstawą inwestycji była uchwała Prezydium Rządu z 4 października 1950 r. o rozbudowie Tychów; miasto planowano docelowo dla 100 tys. mieszkańców. Projekt osiedla A był gotowy z końcem marca 1951 r., budowę prowadzono w latach 1951–1956, a pierwsze mieszkania oddano w 1952 r. Osiedle miało pomieścić ponad 6000 osób. Konkurs na plan generalny Nowych Tychów ogłoszono dopiero w 1951 r., gdy osiedle A już budowano; wygrali go Hanna Adamczewska-Wejchert i Kazimierz Wejchert, którzy pokierowali odrębną pracownią „Miastoprojekt Nowe Tychy”. Osiedle A nie jest ich dziełem — to częsty błąd w tekstach popularnych. Wejchertowie oparli dalszy rozwój miasta na założeniach modernistycznych; doktryna socrealistyczna obowiązywała w Tychach tylko przez pierwsze lata, a realizacja miasta ciągnęła się do lat 80.

Co zobaczyć

Sercem osiedla jest dzisiejszy plac św. Anny, dawniej plac Wincentego Pstrowskiego, o pierzejach czterokondygnacyjnych zwieńczonych attykami, z fontanną i plakietami zoomorficznymi nad bramami przejazdowymi; kompozycję wywodzi się z rzymskiej Piazza del Campidoglio. Plac poddano rewaloryzacji w latach 2012–2013. Zwarty zespół zabudowy uzupełnia pełny program społeczny przewidziany w projekcie: dwie szkoły podstawowe, dwa przedszkola, żłobek, dom kultury, przychodnia i sklepy w parterach. Kontekst całego miasta pokazuje szlak „Od socrealizmu do postmodernizmu. Unikatowe Nowe Tychy”, prowadzony przez Muzeum Miejskie w Tychach.

Kontekst

Tadeusz Teodorowicz-Todorowski urodził się 25 czerwca 1907 r. we Lwowie, ukończył Politechnikę Lwowską w 1931 r., od 1945 r. pracował na Politechnice Śląskiej, gdzie w 1970 r. otrzymał tytuł profesora zwyczajnego; zmarł 25 października 2001 r. w Gliwicach.

Pierwotny patron placu, górnik Wincenty Pstrowski, był twarzą kampanii współzawodnictwa pracy: jego apel z 27 lipca 1947 r. „Kto wyrobi więcej ode mnie?” zapoczątkował rywalizację o przekraczanie norm, a tytuł przodownika pracy otrzymał po osiągnięciu 270% normy miesięcznej. Zmarł 18 kwietnia 1948 r. w Krakowie; przedstawianie jego śmierci jako skutku śmiertelnego wyczerpania pracą było wersją propagandową, nie ustaleniem. Wykorzystane źródła nie zawierają danych o wywłaszczeniach ani o warunkach pracy przy budowie osiedla A, a status ochrony konserwatorskiej pozostaje niepotwierdzony — miejski „Szlak Miejski” opisuje osiedle jako zachowane w nieskażonej formie, lecz nie podaje żadnej decyzji.

Źródła

1. Urząd Miasta Tychy — Szlak Miejski
2. Architektura Murator — osiedle A w Tychach
3. Wikipedia — Tadeusz Teodorowicz-Todorowski
4. Leksykon Gliwic — Teodorowicz-Todorowski
5. Wikipedia — Hanna Adamczewska-Wejchert
6. Wikipedia — Kazimierz Wejchert
7. Dziennik Zachodni — Tychy zaczęły się od socrealistycznego stylu
8. Muzeum Miejskie w Tychach — „Od socrealizmu do postmodernizmu”
9. Interia Historia — apel Wincentego Pstrowskiego z 27 lipca 1947 r.
10. Wikipedia — Wincenty Pstrowski