Malarstwo, rzeźba i plakat

Malarstwo, rzeźbę i plakat lat 1949–1956 tworzono w ramach doktryny narzuconej administracyjnie. Strona opisuje wystawy okresu, najczęściej przywoływane dzieła i ich dzisiejsze miejsce w zbiorach, represje wobec twórców oraz powód, dla którego serwis nie pokazuje reprodukcji.

01I Ogólnopolska Wystawa Plastyki, 1950

Doktrynę w plastyce zapowiedziała konferencja w Nieborowie 12–13 lutego 1949 r., a przypieczętowało wpisanie realizmu socjalistycznego do statutu ZPAP w czerwcu 1949 r.; przynależność do związku warunkowała dostęp do zamówień państwowych (zob. kalendarium). Wystawę zorganizowały Ministerstwo Kultury i Sztuki, ZPAP i Muzeum Narodowe w Warszawie; odbyła się w gmachu MNW w marcu i kwietniu 1950 r. (Fangor Foundation podaje jako datę otwarcia 20 marca; data zamknięcia nie jest ustalona). Opracowania mówią o „ponad 600” obrazach i rzeźbach — liczba pochodzi ze źródeł wtórnych, nie z katalogu z 1950 r. Według Juliusza Krajewskiego, ówczesnego prezesa ZPAP, wystawa z 1950 r. oznaczała „zamknięcie okresu wpływu burżuazyjnych ideologii koloryzmu i modernizmu”. Z nagród potwierdzona jest wyłącznie III dla „Podaj cegłę” Aleksandra Kobzdeja.

02Malarstwo i jego dzisiejsze miejsce

Dwa błędy powtarzane w obiegu dotyczą lokalizacji obrazów. „Podaj cegłę” nie jest w Muzeum Narodowym w Warszawie — MNW było tylko miejscem wystawy; obraz od 1968 r. znajduje się we Wrocławiu. „Postaci” Fangora nie są w MNW, lecz w Muzeum Sztuki w Łodzi.

Dzieło	Autor	Rok	Gdzie dziś
Podaj cegłę (133 × 162 cm)	Aleksander Kobzdej (1920–1972)	1950	Muzeum Narodowe we Wrocławiu (od 1968)
Postaci (nr MS/SN/M/1132)	Wojciech Fangor (1922–2015)	1950	Muzeum Sztuki w Łodzi
Murarze (nr MHW 19048)	Wojciech Fangor	1950	Muzeum Warszawy
Matka Koreanka (131 × 201 cm)	Wojciech Fangor	1951	Muzeum Narodowe w Warszawie

„Podaj cegłę” przedstawia trzech murarzy bez rysów indywidualnych, ujętych z dołu; bohaterami są przodownicy bijący rekordy szybkości murowania. Obraz trafił do Wrocławia z kaplicy pałacu w Kozłówce, gdzie w latach 60. składowano niechciane dzieła socrealistyczne. Do często wymienianych malarzy okresu należeli też Włodzimierz Zakrzewski (1916–1992) i Juliusz Krajewski (1905–1992).

03Dlaczego nie ma tu reprodukcji

Autorskie prawa majątkowe wygasają w Polsce po siedemdziesięciu latach liczonych w pełnych latach po roku śmierci twórcy. Prawie wszyscy malarze i rzeźbiarze epoki zmarli po 1955 r., więc ich dzieła są nadal chronione: Kobzdej do końca 2042 r., Alina Szapocznikow do końca 2043 r., Fangor do końca 2085 r. Dlatego serwis podaje wyłącznie opis dzieła i odsyła do zbiorów. Wyjątkiem jest wolność panoramy, obejmująca obiekty wystawione na stałe w przestrzeni publicznej; wnętrza muzealne są poza nią, a wolna licencja fotografii dotyczy zdjęcia, nie sfotografowanego dzieła. Zob. licencje ilustracji i muzea i zbiory.

04Rzeźba i pomniki

Xawery Dunikowski (1875–1964) był więźniem Auschwitz o numerze obozowym 774; w 1942 r. jako chory został wytypowany do zagazowania i skreślony z listy przez współwięźnia. Jego Pomnik Czynu Powstańczego na Górze Świętej Anny powstawał w latach 1946–1955 i został odsłonięty 19 czerwca 1955 r.: cztery połączone, piętnastometrowe pylony ze scenami walk o Śląsk.

Alina Szapocznikow (1926–1973), więziona w getcie w Pabianicach, Auschwitz-Birkenau i Bergen-Belsen, jest autorką rzeźby „Przyjaźń”, na którą konkurs ogłoszono w 1953 r. Odlew z brązu wysokości 2,78 m wykonano w 1954 r. i w 1955 r. ustawiono w głównym holu Pałacu Kultury i Nauki. W 1992 r. dyrekcja Pałacu przeznaczyła go na złom — przy demontażu odcięto figurom ręce i sztandar; w 2019 r. rzeźbę sprzedano na aukcji za 1,7 mln zł, a od 2024 r. jest w ekspozycji stałej Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Pomniki Bieruta i Lenina, często zaliczane do socrealizmu, powstały później — w 1979 i 1973 r. (zob. ochrona i dekomunizacja).

05Plakat

Tadeusz Trepkowski (5 stycznia 1914 – 30 grudnia 1954) był samoukiem; w 1937 r. otrzymał Grand Prix na Wystawie Międzynarodowej w Paryżu. Jego najbardziej znana praca „Nie!” (1952) to barwna litografia z sylwetką spadającej bomby, w której zamknięto obraz zburzonego miasta; egzemplarze przechowują między innymi Muzeum Plakatu w Wilanowie, MoMA i Victoria and Albert Museum. Muzeum V&A odnotowuje, że projekty Trepkowskiego bywały odrzucane przez cenzurę jako odbiegające od standardów socrealizmu. Zmarł na zawał serca w wieku czterdziestu lat; prawa majątkowe do jego prac wygasły 1 stycznia 2025 r.

Polska szkoła plakatu jest wobec socrealizmu odwrotnością: opiera się na aluzji, metaforze i skrócie plastycznym, przeciwnych dosłowności plakatu agitacyjnego. Datowanie bywa różne — Zachęta wskazuje lata 50.–70., inne opracowania szczyt od początku lat 50. do połowy lat 60.; rozwój przyspieszył po odwilży 1956 r. Do głównych twórców zalicza się Henryka Tomaszewskiego, Waldemara Świerzego, Jana Lenicę i Romana Cieślewicza. Instytucje nurtu powstały po epoce: Biennale Plakatu w Warszawie w 1966 r. i Muzeum Plakatu w Wilanowie w 1968 r.

06Represje i koszt doktryny

19 stycznia 1950 r. wiceminister kultury i sztuki Włodzimierz Sokorski podpisał zwolnienie Władysława Strzemińskiego (1893–1952) z pracy pedagogicznej w PWSSP w Łodzi, pod zarzutem nierespektowania norm socrealizmu. Pozbawiony źródeł utrzymania malarz żył z malowania szyldów i zmarł 26 grudnia 1952 r. Zaprojektowaną przez niego Salę Neoplastyczną Muzeum Sztuki w Łodzi zamalowano 1 października 1950 r. Po 1956 r. niemal wszystkie polskie muzea przekazały zbiory socrealistyczne do Centralnej Składnicy Muzealnej w Kozłówce (1955–1977); galerię urządzono tam dopiero w 1994 r.

07Arsenał 1955: koniec okresu

Ogólnopolską Wystawę Młodej Plastyki „Przeciw wojnie — przeciw faszyzmowi” otwarto 21 lipca 1955 r. w Arsenale Królewskim w Warszawie; była czynna do września. Pokazano 486 prac 244 artystów, a jury pod przewodnictwem Wojciecha Fangora przyznało 41 równorzędnych nagród; wśród uczestników byli Andrzej Wróblewski, Jan Lebenstein i Alina Szapocznikow. Prace były ekspresjonistyczne, o tematyce wojennej, oparte na deformacji i ostrych kontrastach barwnych; koloryści zarzucali im „prymitywizm”. Wystawa nie była wystąpieniem opozycyjnym — odbywała się oficjalnie, przy V Światowym Festiwalu Młodzieży i Studentów; przełom dotyczył formy prac, nie trybu ich powstania. Razem z „Poematem dla dorosłych” Adama Ważyka wyprzedza przełom polityczny 1956 r.

08Źródła

1. Fangor Foundation — I Ogólnopolska Wystawa Plastyki
2. Zintegrowana Platforma Edukacyjna — realizm socjalistyczny w sztuce
3. Muzeum Narodowe we Wrocławiu — „Podaj cegłę”
4. Muzeum Sztuki w Łodzi — „Postaci”
5. Muzeum Warszawy — „Murarze”
6. Muzeum Narodowe w Warszawie — „Matka Koreanka”
7. Muzeum Auschwitz — sztuka w obozie
8. Victoria and Albert Museum — plakat „Nie!”
9. Zachęta — polska szkoła plakatu
10. Muzeum Sztuki w Łodzi — Sala Neoplastyczna
11. Muzeum Narodowe we Wrocławiu — „Przeciw wojnie — przeciw faszyzmowi”